Coś w tym zgrzyta. I dobrze.

Od jakiegoś czasu mamy poczucie, że żyjemy w świecie, który pędzi szybciej niż my. Algorytm stał się głównym architektem rzeczywistości. To on decyduje, co zobaczymy, czego posłuchamy, co kupimy, jak będzie wyglądać nasz gust w wersji „ulepszonej”. Nisza nie ma już czasu być niszą. Coś pojawia się oddolnie, przez chwilę jest surowe, trochę niewygodne, a za moment jest już przefiltrowane, dopasowane, sprzedane dalej.

W tym wszystkim zaczęliśmy czuć, że brakuje nam miejsca na coś nieperfekcyjnego. Na coś, co nie jest od razu zoptymalizowane. Jakbyśmy przez ostatnie lata trenowali się w byciu seamless → w byciu płynnymi, efektywnymi, dopasowanymi - i nagle ta płynność stała się nową formą presji. Kolejnym standardem do osiągnięcia.

W naszej pracy od kilku miesięcy zaczęliśmy nazywać ten shift. Widzieliśmy go w projektach, w rozmowach, w estetyce, która zaczynała się przesuwać. Aż się pojawiło słowo, które to wszystko zebrało:

Friction → Tarcie

Najpierw zauważyliśmy to w kulturze. W momentach, które nie były oczywiste, ale coś w nich zgrzytało w dobry sposób. Rosalia, która śpiewa z niemiecką orkiestrą. Wnętrza odchodzące od sterylnej bieli idealnych beżów, w stronę eklektyzmu, DIY, warstw, przedmiotów z historią. Sygnałem była też Dewaji, o której pisaliśmy ostatnio, i która bardzo wyraźnie wpisuje się w ten powrót tarcia. Więcej osobowości, mniej fillerów i filtrów.

To nie wygląda jak czysty trend estetyczny. To wygląda jak potrzeba odzyskania sprawczości. Jakbyśmy chcieli znowu coś wybrać sami, nawet jeśli ten wybór jest trudniejszy.

Choć jest tu pewien haczyk. Elizabeth Goodspeed w It’s Nice That stawia niewygodną tezę: imperfekcja przestała być procesem tworzenia, a stała się stylem. Handcrafted nie opisuje już tego, jak coś powstało → opisuje to, jak coś chce być odczytane. Faktura, ślad ręki, niedoskonałość to już nie efekty uboczne pracy, tylko kolejne narzędzie w toolkit każdego brand designera. Stąd handwritten fonts w co drugim brandingu restauracji.

I tu jest sedno. Jeśli friction staje się tylko filtrem do nałożenia - to nie jest friction. To jest jego imitacja. Tarcie ma znaczenie tylko wtedy, kiedy jest prawdziwe. Kiedy oznacza faktyczny opór, wysiłek, decyzję żeby zrobić coś inaczej, wolniej, trudniej.

The Treachery of Images, René Magritte, 1929

Zaczeliśmy też dostrzegać u największych graczy. Apple, które przez lata było symbolem optymalizacji, minimalizmu, funkcjonalności niemal do bólu, nagle wprowadza glassmorphism. Więcej warstw i „szumu”. Możemy dyskutować, czy to jest piękne, ale to nie jest najciekawsze. Ciekawe jest to, że ta zmiana wprowadza tarcie. Zaburza ten idealny, płaski porządek. Interfejs przestaje być całkowicie przezroczysty. Pojawia się w nim coś mniej oczywistego, mniej sterylnego.

I to samo dzieje się na poziomie naszych codziennych wyborów:

Przez długi czas moja playlista na Spotify była idealna. Algorytm wiedział dokładnie, czego potrzebuję i kiedy. Muzyka przychodziła sama, dopasowana i właśnie wtedy, kiedy wszystko działało perfekcyjnie, zorientowałam się, że przestałam naprawdę słuchać. Mój gust się spłaszczył. Przestałam trafiać na rzeczy, które mnie jarały - te dziwniejsze, i mniej oczywiste. Algorytm dawał mi coraz dokładniejszą wersję tego, co już lubiłam, ale nie wiedział, że właśnie o to chodzi - żeby czasem trafić na coś, czego jeszcze nie wiem, że pokocham.

Zdecydowałam, że zmieniłam platformę. Nowy interfejs, inne wyszukiwanie, zero playlist ułożonych specjalnie dla mnie. Na początku frustracja. Potem - uważność. Zaczęłam szukać, wybierać, słuchać całych albumów. Trafiać na rzeczy, które nie były skrojone pode mnie przez system, ale okazywały się moje w zupełnie innym sensie.

I kiedy zaczęliśmy to zbierać razem, stało się jasne, że to nie jest przypadkowy zbiór obserwacji. To jest moment kulturowy, w którym tarcie zaczyna być wartością. W którym imperfekcja przestaje być błędem do wygładzenia, a zaczyna być sposobem na odzyskanie czucia.

Ten tekst jest próbą nazwania tego momentu zanim zostanie uproszczony do estetyki. Zanim friction stanie się kolejnym hasłem w decku trendowym. Bardziej interesuje nas to, co dzieje się pod spodem - ta potrzeba napięcia, która pojawia się w świecie zaprojektowanym tak, żeby nic nie bolało, nie spowalniało, ani nie komplikowało.

Bo może właśnie w tej komplikacji zaczyna się coś naprawdę nowego.

Może to też dlatego tak rezonuje bo, nie patrzę na to wyłącznie z poziomu projektowania. Zanim zaczęłam pracować w tym świecie, studiowałam socjologię, która nauczyła mnie to jednej rzeczy — że za zmianą wizualną zwykle stoi zmiana napięcia społecznego. Że kultura zawsze reaguje.

Kiedy wracam myślami do The Burnout Society Byung-Chul Hana, trudno nie mieć wrażenia, że opisuje dokładnie ten moment. Społeczeństwo zmęczone samo sobą. Nie przemocą z zewnątrz, ale nadmiarem możliwości. Nadmiarem produktywności. Nadmiarem wyborów. Ciągłą potrzebą bycia lepszą wersją siebie. Bardziej wydajną. Bardziej ogarniętą. Bardziej zoptymalizowaną.

Algorytmy wpasowały się w to idealnie. One są opresyjne, ale nie w oczywisty sposób. One są wygodne. Podsuwają. Ułatwiają. Skracają drogę. I właśnie dlatego tak trudno zauważyć moment, w którym zaczynają nas wyczerpywać. Doomscrolling nie wygląda jak przemoc. Wygląda jak odpoczynek. A jednak po godzinie czujemy się bardziej pusto niż wcześniej.

Evgeny Morozov w To Save Everything, Click Here pisał o tej wierze, że każdy problem da się rozwiązać przez technologię. Że jeśli coś jest niewygodne, to znaczy, że jest źle zaprojektowane. Że tarcie to błąd systemu. Wystarczy kliknąć, usprawnić, zautomatyzować.

Ta logika bardzo mocno wpłynęła na biznes. One-click zakupy. Interfejsy, które przewidują nasze decyzje. Rekomendacje, które „znają nas lepiej niż my sami”. Z perspektywy efektywności - genialne. Z perspektywy człowieka - zaczyna być bardziej skomplikowane.

Bo jeśli wszystko jest natychmiastowe, to gdzie jest moment decyzji? Jeśli wszystko jest przewidywalne, to gdzie jest moment odkrycia? Jeśli czekanie traktujemy jak stratę czasu, to czy nie tracimy też przestrzeni na myślenie?

Shoshana Zuboff w The Age of Surveillance Capitalism pokazuje, jak bardzo nasze zachowania stały się surowcem. Nasze kliknięcia, nasze pauzy, nasze mikro-reakcje. W takim świecie nawet małe odstępstwo od przewidywalnego wzorca jest formą odzyskiwania autonomii. Brzmi dramatycznie. Ale każdy, kto wyłączył powiadomienia i poczuł ulgę, wie, o czym mówimy.

I może dlatego coraz częściej wybieramy coś trudniejszego. Cal Newport w Deep Work pisze o skupieniu, które wymaga wysiłku, ale daje realne poczucie sensu. To nie jest szybka dopamina. To jest satysfakcja, która przychodzi po czasie. Stara, dobra, nudna satysfakcja.

Kiedy myślę o friction, widzę właśnie to. Świadome wybieranie drogi, która nie jest najkrótsza Decyzja, która wymaga zastanowienia, choć można kliknąć bez myślenia. To nie jest bunt przeciwko technologii. To jest shift midsetu.

Bo biznes i technologia współtworzą kulturę.

To, jak projektujemy produkty, wpływa na to, jak ludzie żyją, jak podejmują decyzje, jak budują relacje. Jeśli przez lata uczyliśmy ich, że wszystko ma być szybkie, łatwe i bezwysiłkowe - to może warto dziś postawić niewygodne pytanie: czy największe przełomy w historii powstały z płynności? Czy z oporu?

Historia innowacji to historia niezgody. Nie na to, że coś jest trudne - ale na to, że coś jest zbyt łatwe, zbyt oczywiste, zbyt gładkie, żeby mogło być prawdziwe. Przełom zaczyna się tam, gdzie ktoś przestaje akceptować płynność jako odpowiedź.

Całkowita eliminacja oporu nie prowadzi do przełomu. Prowadzi do powtarzania. A świat, który tylko powtarza - w lepszej rozdzielczości, szybciej, sprawniej - nie idzie do przodu. On tylko przyspiesza w miejscu.

Tarcie nie jest wrogiem innowacji. Jest jej źródłem.

Punkt przechyłu

W kolejnych latach artyści, twórcy i marki będą ten kierunek eksplorować coraz mocniej. Właściwie już to robią wielcy gracze. Apple w swojej świątecznej kampanii postawiło na ręczny proces — klasyczny letterpress, drewniane czcionki, fizyczne układanie liter, farbę nakładaną wałkiem. Widzimy dłonie, widzimy nacisk, widzimy fakturę odbicia. To wszystko mogło zostać wygenerowane cyfrowo, ale wybrano materiał, czas i pracę.

Duże marki mają przestrzeń, żeby wprowadzać takie delikatne tarcie bez ryzyka utraty odbiorców. A potem to napięcie zaczyna się rozlewać dalej.

Jesteśmy w momencie, w którym wysiłek znowu staje się wartością widoczną gołym okiem. I nie możemy się doczekać, co friction przyniesie dalej.

‍